Arzu Qazıyeva: Conatan, əvvəla, bizə çox xoşdur ki, biz sizinlə Azərbaycanca danışırıq. Siz 3 həftə sonra Azərbaycanı tərk edəcəksiniz. Maraqlıdır, diplomat kimi deyil, dost-tanış sizdən Azərbaycan haqqında soruşanda nə deyəcəksiniz?

 

Conatan Henik: Mən dostlarıma bunu deyə bilərəm ki, Azərbaycan çox maraqlı və mühüm bir ölkədir və hazırda çox vacib dövrünü yaşayır. Azərbaycan neft və qaz gəlirlərinin nəticələrini yaşamaqdadır. Bu gəlirlərdən necə istifadə edildiyini biz hələ görəcəyik. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan sadəcə Qafqaz bölgəsində deyil, daha böyük bir regionda lider rolunu oyanaya bilər. Bu rolun bir neçə işarələrini biz artıq görməkdəyik. Son 2 il ərzində Azərbaycan təxminən 20 səfirlik açıb. Bir çox beynəlxalq konfranslar indi burada keçirilir. Bu göstərir ki, Azərbaycan regionda daha böyük rol oynamaq istəyir. Üzümüz gələn illərdə biz Azərbaycanın necə bir rol oynadığını görəcəyik. Mən dostlarıma deyə bilərəm ki, sizin Azərbaycan haqqında məlumatınız, bəlkə, indi azdır, amma gələcəkdə çox olacaq.

 

Sevinc Muradova:  Dediniz ki, Azərbaycan mühüm bir ölkədir. Bu mühüm ölkədə xidmət etməyiniz sizin şəxsi karyeranızı necə təsirləndirdi?

 

Conatan Henik: Azərbaycan mənim şəxsi karyeramda cox vacib rol oynadı. Mən bundan əvvəl siyasi bölümdə işləyirdim. Azərbaycanda ilk dəfə idi ki, ictimai əlaqələrlə məşğül olmuşam. Bu işi o qədər sevdim ki, daha siyasi işə qayıtmaq istəmirəm və Dövlət Departamentindən icazə aldım ki, indiki sahəni davam etdirim. Mənim Azərbaycanda xidmətim çox uğurlu oldu və mən gələcəkdə daha məsuliyyətli vəzifədə olacağam.

 

İlhamə Qasımova: Azərbaycanı özünüz seçmişdinizmi?

 

Conatan Henik: Dövlət Departamentində sistem belədir ki, əgər Azərbaycana gəlmək istəyirsinizsə, bir il əvvəl müraciət etməlisiniz. O bir il ərzində Azərbaycan dili ilə məşğul olmalısınız. Mən Türkiyədə işləmişəm, türk dilini bilirdim, rus dilini hələ universitetdə öyrənmişdim. Mən Azərbaycana təyinat almazdan çox əvvəl bura gəlmək istədiyirdim.

 

Arzu Qazıyeva: Azərbaycan sizi niyə belə cəlb edirdi?

 

Conatan Henik: Mən Azərbaycanda bir neçə dəfə olmuşdum. 1999-2001-ci illərdə  Amerikanın Minsk Qrupundakı həmsədri Kərri Kavananın nümayəndəsi işləmişəm. 2 il Qarabaq məsələsi ilə məşğul olmuşam. Azərbaycana hələ o zaman 6-8 dəfə səfər etmişəm.

 

Aynur Əhədova: Bildiyimizə görə, övladlarınızdan böyüyü Azərbaycan məktəbində oxuyurdu. İndi Azərbaycanı tərk edirsiniz. Bəs Azərbaycan dilində təhsil necə olacaq?

 

Conatan Henik: Çox təəssüf ki, böyük ehtimalla onlar Azərbaycan dilini unudacaqlar. Uşaqlar çox asanlıqla öyrəndikləri kimi, asanlıqla da yaddan çıxara bilirlər. Amma biz ümid edirik ki, gələcəkdə nə vaxtsa ya Azərbaycan, ya Türkiyə və ya digər türkdilli bir ölkəyə qayıda biləcəyik.

 

Azərbaycana təyinat: Cəza, yoxsa mükafat?

 

İlhamə Qasımlı: Amerika diplomatı üçün Azərbaycan cəzadır, yoxsa mükafat? Türkiyə diplomatları üçün Azərbaycanda xidmət vacib sayılır.

 

Conatan Henik: Bizdə də elədir. Mən Bakıya Türkiyədə 3 il işlədikdən sonra gəlmişəm.  Mənim bir diplomat kimi Azərbaycandakı fəaliyyətim Türkiyədəkindən daha vacib oldu.

 

Azərbaycanda təxminən 80 diplomat çalışır. Azərbaycanda diplomat yerini doldurmaq problemi yoxdur. Hər yeni acılan yer üçün xeyli müraciət olur. Ən istedadlı, ən təcrübəli diplomatları Azərbaycan işləmək üçün seçirlər. Elə ölkələr var ki, Afrikada, yoxsul ölkələr və ya İraqda boş yerləri doldurmaq çətindir. Amma Azərbaycana gəlmək istəyən çoxdur.

 

Sevinc Muradova: Sizcə, yaxşı diplomat olmaq üçün hansı keyfityyətlər lazımdır?

 

Conatan Henik: Amerikada diplomat olmaq üçün tələblər sadədir. Bundan ötrü  Amerika vətəndaşı olmalı, 20 yaşdan yuxarı olmalı və imtahandan keçmək gərəkdir. İmtahan çətindir, çünki Amerikada diplomat olmaq arzusunda olanlar çoxdur. Hər il təxminən 25 min Amerikalı bu işdə işləmək üçün müraciət edir. İmtahan 2 hissədən ibarət olur – yazılı test və müsahibədən. Nəticədə hər il 25 min nəfərin içərisindən ən çoxu 200 adam  Dövlət Departametində işə qəbul olunur. Bu, tələblərdir.

 

O ki qaldı diplomatın şəxsi keyfiyyətlərinə, o, heç şübhəsiz ki, dünya, beynəlxalq siyasət, iqtisadiyyat barədə bilikli olmalı, özünü düzgün ifadə etməyi bacarmalıdır. Bütün keyfiyyətləri sadalamaq çətindir. Bizim sistemimiz elədir ki, imtahanı qəbul edənlər çox təcrübəli diplomatlar olur. Onların hər birinin yəqin öz fikirləri ola bilər ki, bizim gənc diplomatlarımız necə olmalıdırlar. Amma bu, ilbəil dəyişir. Bizim diplomatlarımız Amerikanın əhalisini təmsil etməlidirlər. Bu isə o deməkdir ki, onların ən azından yarısı xanımlar və digər etnik azlıqların nümayəndələri olmalıdırlar.

 

Sevinc Muradova: Qadın diplomatlarınız çoxdurmu?

 

Conatan Henik: Tam yarısı qadın deyil. Amma indi işə götürülən cavan diplomatların, demək olar ki, yarısı qadınlardır.

 

Sevinc Muradova: Qadın diplomatlara qarşı diskriminasiya olurmu?

 

Conatan Henik: Əvvəl olardı. Qadınlar məhkəməyə müraciət etməklə, karyerada irəli çəkilmək, işə qəbul olunmaq porosesində bir sıra dəyişikliklər edilməsinə nail oldular. Bu gün vəziyyətin problemsiz olduğunu deyə bilmərəm, amma gördüyünüz kimi, Azərbaycanda səfirimiz xanımdır.

 

Qadın, yoxsi kişi “bos”?

 

İlhamə Qasımlı: Bundan əvvəl siz Türkiyədə işləyəndə rəhbəriniz kişi idi, indi isə qadındır. Sizin müqayisə imkanlarınız var. Fərqi nədən görürsünüz?

 

Conatan Henik: Bu, təhlükəli sualdir, çünki bu müsahibəni xanım səfir oxuyacaq. (Ümumi gülüş) Mən böyük fərq görmürəm. Təbii ki, hər bir səfir fərqlidir, amma bu, şəxsiyyətdən asılıdır, xanım və ya kişi cinsindən asılı deyil. Mən hesab edirəm ki, xanımlar şəxsi əlaqələri kişilərdən daha effektiv qura bilirlər. Onlar  kişilərdən daha çox qulaq asa bilir və başğalarının hisslərinə, problemlərinə daha həssasdırlar.

 

Sevinc Muradova: Siz siyasətçi qadınları qəbul edirsinizmi?

 

Conatan Henik: Əlbəttə, qəbul edirəm. Qadınlar bütün peşələrdə ən yüksək səviyyədə işləyə bilərlər.

 

Arzu Qazıyeva: Bir diplomat kimi üzləşdiyiniz məhdudiyyətlər sizi yormur ki?

 

Conatan Henik: Düz deyirsiniz. Diplomatların həyatında bir sıra məhdudiyyətlər vardır. Məncə, onlardan ən üzücüsü ailələrimizin bizdən çox uzaq yaşamasıdır. Lakin yeni texnologiyalar sayəsində mən hər gün atamla, anamla danışa bilirəm. Mənim uşaqlarım hər gün kompüterlə nənə-babalarını video-konfransda görə bilirlər.  Səyahət ucuzlaşıb, qohumlarımız bizə səyahət edə bilirlər. Odur ki, müasir texnologiya məhdudiyyətləri azaldır.

 

Amma mən niyə bu peşəni seçdim? Bu işin o qədər üstünlüyü var ki... Xarici dillər öyrənmək, xarici ölkələrdə yaşamaq, oranın mədəniyyətini tanımaq, qaynayıb-qarışmaq imkanları. Həm də siz öz ölkənizi təmsil etmək imkanına malik olursunuz. Siz ölkəniz üçün vacib olan məsələlərlə məşğul olmuş olursiniz. Odur ki, bu peşə mənə mənəvi qida verir və mən özümü başğa heç bir yerdə görə bilmirəm. 

 

Aynur Yaqubova: Siz Azərbaycandan sonra Ermənistana təyinat alsaydınız, Azərbaycanda qazandığınız təcrübəni necə tətbiq edərdiniz?  1 milyon qaçqın, 20 faizi torpağların işğal altında olması və s.

 

Conatan Henik: İlk oncə onu deyim ki, mən Azərbaycandan sonra Ermənistana getməyəcəyəm. Mən Şərqi Timora təyinat almışam və orada səfirin müavini vəzifəsində çalışacağam. Mən son 15 il ərzində bu regionda – Qafqaz, Türkiyə, Orta Asiyada işləmişəm, odur ki, fərqli bir bölgədə olmaq istədim. Amma buna baxmayaraq, sizin sualınız maraqlı sualdır. Mən şəxsən fikirləşirəm ki, bu, yaxşı təcrübə olardı. Azərbaycanda işləmiş dipolomatların Ermənistana, Ermənistanda işləyənlərin Azərbaycana gəlməsi. O diplomatlar Qarabağ məsələsinin həllinə təkan verə bilərdilər.

 

Aynur Yaqubova: Azərbaycanda ən çox bəyəndiyiniz və bəyənmədiyiniz nədir?

 

Conatan Henik: Çətin sualınızdan başlamaq istərdim – bəyənmədiyiklərimdən. Mən Bakıda hər gün öz maşınımı sürürəm. Bakıda maşın sürmək çox çətindir. Ən xoşuma gəlməyən şey, yəqin ki, budur.

 

Bəyəndiklərim isə çoxdur. İlk növbələ Azərbaycanlıların qonaqpərvərliyi. Diplomat üçün bu vacibdir. Biz hər ölkədə yalnız 2-3 il yaşayırıq və bu müddət ərzində dost tapmaq çox çətindir. Azərbaycanlılar isə xaricilərlə, məncə hamı ilə mehribandırlar.  

 

Aynur Yaqubova: İşğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində dağıdılmış abidələr, evlər sizə necə təsir göstərib?

 

Conatan Henik: Azərbaycanın tarixi və mədəniyyəti çox zəngindir. Bütün ölkələrdə olduğu kimi, bu mədəniyyəti itirmək fəlakətdir. Ona görə də biz münaqişənin tez bir zamanda həll olunması üşün çox çalışmalıyıq.

 

Sevda Güləhmədova: Azərbaycanda diplomatiyanın inkişaf səviyyəsi barədə nə düşünürsünüz? Ələlxüsus da Qarabağ danışıqları fonunda.

 

Conatan Henik: Mən dünən Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirinin müavini Hafiz Paşayevlə söhbət edirdim. Onu, hələ Vaşinqtondan yaxşı tanıyıram. Onun gördüyü iş, yeni Diplomatiya Akademiyası mənə çox maraqlı gəlir. Bu, Azərbaycanın çox ehtiyacı olan bir işdir. Azərbaycanın diplomatik korpusu günbəgün böyüyür. Bundan ötrü resurslar var, xarici ölkələrdə yeni səfirliklər açılmaqdadır. Gənc bir ölkə üçün özünün diplomatik xidmətini yetişdirmək baxımından 16-17 il çox deyil. Bu, Azərbaycanın gələcəyi üçün, bəlkə, ən vacib işlərdən biri olacaqdır. Siz də dediyiniz kimi, Azərbaycan üçün ən vacib milli prioritetit nədir – Qarabağ məsələsidir. Və təbii ki, bu məsələni sülh yolu ilə həll etmək istəyiriksə, Azərbaycanlı diplomatlar çox vacib rol oynamalıdırlar.

 

Başa düşmürəm Bakıda niyə mitinq keçirilə bilmir

 

Sevda Güləhmədova: Azərbaycanın gələcək perspektivlərini necə görürsünüz? 

 

Conatan Henik: Mən ümid edirəm ki, President İlham Əliyevin dediyi kimi, Azərbaycan Qərb və bazar yönlü iqtisadiyyat istiqamətində inkişaf edəcəkdir. ABŞ bu məqsədi tam dəstəkləyir. Biz bir neçə sahədə müsbər dəyişiklik və islahatların şahidi olmaqdayıq, amma eyni zamanda hesab edirik ki, bir sıra sahələrdə, ələlxüsus azad mətbuat, azad toplaşmaq  sahəsində problemlər var. Biz bu iradlarımızı açıq dilə gətiririk. Bu o demək deyil ki, bu, həll oluna bilməyən problemlərdir. Biz Azərbaycanən dostu kimi istəyirik ki, bu problemlər ən yaxın bir vaxtda həllini tapsın. Bundan ötrü biz öz köməyimizi göstərməyə hazırıq. Odur ki, mət hesab edirəm ki, Azətrbaycan bu istiqamətdə inkişafını davam etdirəcəkdir. Bu, maneəsiz bir yol deyil, problemər vardır. Azad mətbuat, azad seçkilər və azad toplaşmaq məsələlərində problemlər vardır.

 

Mən son 1-2 il ərzində Bakıda mitinq görməmişəm. Bu, normal bir vəziyyət deyil. Siz, bəlkə, hər gün, ən azından hər həftə Vaşinqtonda Ağ Evin qarşısında mitinq görə bilərsiniz. Əgər fövqəldövlətin paytaxtında, Ağ Evin önündə mitinqlər keçirilirsə, mən başa düşə bilmirəm ki, Bakıda niyə mitinqlər keçirilə bilmir. Bu, böyük bir problemdir.

 

Amma bu, o, demək deyil ki, biz Azərbaycanın demokratik inkişafını çox aşağı qiymətləndiririk. Biz Azərbaycanın sadəcə öz məqsədlərinə nail olmasına kömək etmək istəyirik. Əgər Azərbaycan, həqiqətən də, demokratik istiqamətdə inkişaf etmək istəyirsə, bu problemlər, təbii ki, həll edilməlidir.

 

Brayzanın, bəlkə, ən böyük arzusu Qarabağı həll etməkdir

 

Sevinc Muradova: Qarabağ münaqişəsinin həllini necə görürsünüz?

 

Conatan Henik: Mən əvvəlllər Amerikalı həmsədrin nümayəndəsi kimi, prosesin tam içərisində idim. İndi bizim tərəfimizdən  həmsədr olan Mətyu Brayza sülh prosesinin perspektivləri barədə məndən daha yaxşı danışa bilər. Mən bu münaqişənin sülh yolu ilə həll olunmasına alternativ görmürəm. Status-kvo Azərbaycana əl vermir. Müharibə tərəflər üçün fəlakət olardı. Ona görə də biz bu münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün işləməliyik və inşallah, yaxın vaxtlarda bəhrəsini görəcəyik.

 

Arzu Qazıyeva: Nəyə görə bu qurumu Minsk Grupu adlandırırlar? Başqa neytral şəhər yox idimi?

 

Conatan Henik:  Minsk adının haradan gəlməsinin tarixçəsi var. Bu prosesi ATƏT çərçivəsində həll etmək istədilər. O vaxt düşünürdülər ki, bu problemi bir neçə ayın içərisində həll edərək və sonda Minskdə konfrans keçirərik. Təbii ki, o vaxtdan siyasi münasibətlər dəyişib. İndi mən məhz Minskdə belə bir konfransın keçirilməsi perspektivini görmürəm.

 

Arzu Qazıyeva: Üç həmsədr ölkənin hərəsinin regionda fərdi və bəzən toqquşan  maraqları var. Bu grupdan effektivlik gözləmək olarmı?

 

Conatan Henik: Yaxşı sualdır. Bəzi münaqişələrdə münaqışə tərəfləri tamamilə neytal vasitəçi istəyirlər. Məsələn, Şri Lankada sülh prosesində Norveç böyük rol oynadı. Bəlkə də, bu nəticə verir. Amma digər tərəfdən, həll yolu çox yaradıcı bir iş deyil. Hər hansı  həll yolu ola bilər, amma bu həll yolunun yerinə yetirilməsi üçün xaricdən dəstək lazım olur. Məsələn, Qarabağ münaqişəsində işğal olunmuş ərazilərdə tamamilə dağıdılmış yerlər var. Əgər Qarabağ münaqişəsini həll etsək, bu rayonlar yenidən bərpa olunacaq. Bundan ötrü beynəlxalq ictimaiyyətin köməyi lazım olacaq. Bu ərazilərdə çoxlu sayda minalar vardır.  Azərbaycanın özünün minadan təmizləmə agentliyi olsa da, bu iş bir agentlik tərəfindən aparıla bilməz.

 

Digər tərəfdən, münaqişənin həlli tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın səviyyəsindən asılı olur. Regionda maraqları olan, nüfuzlu ölkələrin vasitəçi olması tərəflər arasında  etimadın səviyyəsini artırmağa kömək edə bilər.  Elə bilirəm ki, nə Azərbaycan, nə Ermənistan sülhümahfizə qüvvələrinin yalnız Türkiyə və ya Rusiya əsgərlərindən ibarət olmasını məqbul saymaz. Hazırki həmsədr ölkələr – ABŞ, Rusiya və Fransa – özləri ilə danışıqlar masasına beynəlxalq ictimaiyyəti səfərbər etmək imkanları gətirirlər. Bu, humanitar yardım tapmaq, sülhümühfizə qüvvələri təşkil etmək, və s. üçün vacibdir.  Amma, sözsüz, bu prosesdə ən nüfuzlu ölkələr münaqişə tərəflərinin özləridir. 

 

Arzu Qazıyeva: ABŞ və digər ölkələr Azərbaycan və Ermənistana bir region kimi baxırlar. Ermənistan Rusiyanın forpostudur. Deməli, güzəştlər Azərbaycan hesabına əldə  olunmalıdır?

 

Conatan Henik: Nəticə etibarilə ölkənin Qərbə inteqrasiya etməsi və ya Qərblə digər ölkələr arasında tarazlı siyasət yürütməsi hər bir ölkənin etdiyi fərdi seçimdir. Bəli, ola bilsin ki ABŞ və digər ölkələr buraya 1 region kimi baxırlar, amma bizim həm də hər bir ölkə ilə fərdi partnyor əlaqələrimiz var. Mən keçmişdə nə olmasından asılı olmayaraq, hesab edirəm ki, Azərbaycan, Ermənistan və hər 3 vasitəçi münaqişənin sülh yolu ilə nizamlanmasını istəyir. Gəlin Rusiyanı götürək. Mən sizinlə mübahisə edə bilərəm ki, Rusiya öz sərhədlərində sürətlə qeyri-sabit vəziyət yarada biləcək bir münaqişənin olmasında maraqlı deyil. Sülh prosesinə baxmayaraq, bu, hələ də sabitlikdən çıxa biləcək bir vəziyyətdir. Bir Azərbaycanlı olaraq, sizdən soruşuram. Düz deyilmi ki, Qarabağ münaqişəsinin həll edilə bilməməsi Azərbaycanla Rusiya əlaqələrinin daha da  yaxşılaşması yolunda bir maneədir?  Rusiya rəhbərliyi yəqin başa düşür ki,  Azərbaycanla möhkəm əlaqələrə nail olmağın ən asan yolu münaqişəni dinc, tərəflərin qəbul etdiyi yolla həll etməkdir. Doğrudur, mən Rusiya rəsmilərinin adından danışa bilmərəm.