29 avqust, 2008
“Women’s Media Watch” Azərbaycan Qadın Jurnalistlər Birliyinin növbəti qonaqı Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirinin müavini, Azərbaycan Diplomatik Akademiyasının Rektoru Hafiz Paşayevdir.
Sevinc Osmanqızı: Bu yaxınlarda ABŞ-ın Azərbaycandakı səfirliyi ABŞ-Azərbaycan əlaqələrinin inkişafına görə Hafiz Paşayev adına mükafat təsis etdi və onun ilk qalibi Siz oldunuz. Çox az adam sağlığında mükafatlandırılır. Buna reaksiyanız necə oldu?
Hafiz Paşayev: Mənim üçün də gözlənilməz oldu. Mənə dedilər ki, görüşmək, şərəfimə ziyafət təşkil etmək istəyirlər. Ziyafətdə məlum oldu ki, belə bir mükafat təsis edilib. Nadir hadisədir, dediniz, amma əsas nadir olan - mənim 14 il bir ölkənin səfiri işləməyim olub. Bu, onlar üçün də, bizim üçün də qeyri-adi bir haldır. Görünür, mükafatı təsis etməkdən məqsəd bu illər ərzində Azərbaycan-Amerika münasibətlərində əldə etdiyimiz uğurları qeyd etmək və bu əlaqələri daha da gücləndirməkdir. Görünür, onlar ürəkdən istəyirlər ki,münasibətlərimiz daha da inkişaf etsin. Bunda Azərbaycan tərəfi də maraqlıdır.
Sevinc Osmanqızı: Mükafatın gələcək qaliblərinin kim olmasını istərdiniz? Hüquq müdafiəçisi və ya müxalifət nümayəndələri mükafatlandırılsa, reaksiyanız necə olacaq?
Hafiz Paşayev:Yəgin ki, mükafatçılar amerikalıların qərərı ilə seçiləcək, onların da nə dərəcədə müstəqil hərəkət etmələrindən xəbəriniz var. Təbii ki, bizdən soruşsalar, öz namizədlərimizi söyləyərik. Əsas şərt hər iki ölkənin marağına cavab verən qərar olmasıdır. Azərbaycan balaca dövlət olsa da, Amerika ilə münasibətləri həmişə vacib olacaq. Bu məqsədə ürəkdən, təmənnasız və var gücü çalışanlar mükafata layiq ola bilərlər.
Arzu Qazıyeva: 14 il ərzində bu münasibətlərin inkişafı üçün gördüyünüz əsas hansı işləri qeyd edərdiniz?
Hafiz Paşayev: Hansısa nəticəni söyləmək düzgün olmazdı,çünki səfirin işi çoxşahəlidir, hər şeyə təsir edə bilir. Götürək, Amerikada təhsil alan tələbələrimizi. Bu gənclərin Amerikanın üstünlüklərini öyrənərək, sonra təcrübələrini burada tətbiq etməsi Azərbaycanın gələcəyi üçün çox vacib idi. Bu, Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi tanıtmaq baxımından da yaxşı imkandır. Ən böyük nəaliyyətim orada təhsil alan tələbələrimizi öz nümunəmlə ruhlandırmaq olub. Mənim üçün onları görmək həmişə fəxrdir.
O ki qaldı konkret Amerikanın dəstəyi ilə həyata keçirilən layihələrə, mən deyə bilmərəm ki, bu, şəxsən mənə aid işlər olub. Xeyr, bu işlərdə iştirak etmək, baş verənləri düzgün qiymətləndirərək, ölkə rəhbərliyinə çatdırmaq, o qədər incə, gözlənilməz və səni tələyə salan vəziyyətlərdən üzüağ çıxmaq özü bir nailiyyətdir.
Arzu Qazıyeva: Siz diplomatiyaya fizika elmindən gəlmisiniz. Necə oldu ki, diplomat olmaya-olmaya diplomatik vəzifənin öhdəsindən yaxşı gəldiniz?
Hafiz Paşayev: Yaxşı gəldim, çünki diplomat deyildim (ümumi gülüş). Diplomat məfhumunu komponentlərə xırdalasaq, görərsiniz ki, diplomat, ümümən, yaxşı insandır. Səmimi, xeyirxah, xalqına, dövlətinə qulluq edən,yalançı olmayan, öz adını saxlayan...
Sevinc Osmanqızı: İşə qəbul edərkən, bu keyfiyyətləri nəzərə alırsınızmı?
Hafiz Paşayev: Təbii. CV-lər, sənədlər öz yerində, amma insanı ilk növbədə gərək görəsən, gözünün içinə baxasan, dinləyəsən, danışdırasan. Biz hətta bu məsələni gələcəkdə Diplomatiya Akademiyasına qəbul olunacaq tələbələrə də tədbiq etmək istəyirik.
Sevda Güləhmədova:Diplomatiya Akademiyasına xarici tələbələrin dəvət olunması hansı məqsədi güdür?
Hafiz Paşayev: Biz məktəbimizin tək Azərbaycan və ya region üçün deyil, bütün dünya üçün açıq olmasını istəyirik. Baxmayaraq ki, bu, böyük maliyyə və insan resurları tələb edən məsələdir. Əslində səfir kimi fəaliyət göstərdiyim illərdə qazandığım “dairə”mənə bu işi təşkil etməyə imkan verdi. Əldə etdiyim tanışlıqlar,onların təcrübəsi və məsləhətləri bu işi üzərimə götürməyimə səbəb oldu. O ki qaldı xüsusi testlərə, bizim rəsmi saytımızda onların özəlliyi ilə tanış ola bilərsiniz. Şübhəsiz ki,burada öz meyarlarımız da olacaq.
İlhamə Qasımlı: Hafiz müəllim,Azərbaycan diplomatiyasında Sizin miqyasda digər diplomat xatırlamıram. Belə bir təcrübə sahibi olaraq, Azərbaycan diplomatı üçün hansı peşəkar və mənəvi keyfiyyətləri vacib sayırsınız?
Hafiz Paşayev: Şəxsiyyətin bir istedad olması. Bu,mütləqdir, Allah vergisidir. O zaman səfir gedəndə, vəziyyət fərqli idi. Kim vardı, onlarla da çalışmaq məcburiyyətində idim. Diqqətimi çəkən bir-iki yaxşı adam olanda da, onları işə cəlb etmək çətin idi. Məsələn, Elin Suleymanovu çətinliklə gətirdim. Elin çalışdığı yerdə yüksək məvacib alırdı, nazirlikdə isə maaş 70-80 dollar idi. Təbii ki, bu faktor müəyyən dərəcədə maneə yaradırdı. Bir nümunə kimi Tahir Tagızadəni də söyləyə bilərəm. Yadımdadır, kimsə onu məsləhət görmüşdü. Danışan kimi hiss etdim ki, içində bir yanğı var...
Azərbaycanın ilk müstəqillik dövrlərində müstəqillik ehtirası böyük idi. İndi daha çətindir, gənclər xaricə getmək istəmirlər, Amerika,Yaponiya üçün “uzaqdır” deyirlər. İndi Azərbaycanda rahat həyat var. Bəzən nazirlikdə çalışanlar, ümumiyyətlə, seçim edərkən, şıltaqlıq edirlər.
İlhamə Qasımlı: Səbəbi ilə maraqlanmısınızmı? Bəlkə, maddi təminat aşağıdır.
Hafiz Paşayev: Xeyr, əsas problem daxildən yanmaq məsələsidir. Rahatlıq hissləri mane olur.
Sevinc Osmaqızı: Elə hallar da olub ki,Azərbaycan diplomatları xaricə diplomatik xidmətə gediblər, qayıtmayıblar. Bununla necə mübarizə aparmaq olar?
Hafiz Paşayev: Mübarizə aparmaq lazım deyil. Eskudero da burada qaldı, onunla mübarizə apardılar?
Sevinc Osmanqızı: Amma o bunu təqaüdə çıxandan sonra etdi.
Hafiz Paşayev: O da bir növ təqaüdə çıxmaq kimidir ki, orada qalıb, məsələn, iqtisadiyyatla məşğul olurlar. Əslində bu, pis deyil ki, o cür səviyyəli azərbaycanlılar orada qalırlar, çünki onlar Amerika mühütünə, Amerikanın Azərbaycana münasibətinə təsir edirlər. Onların şəxsi nümunəsi çox vacibdir. Əgər azərbaycanlılar o mühütdə özlərinə yer tuta bilirlərsə, bu, azərbaycanlıların qabiliyyətindən, istedadından xəbər verir. Ona görə də mən bu məsələni mübarizə müstəvisinə gətirməzdim. Əlbəttə, çalışmalıyıq ki, burada, bizim nazirlikdə də elə bir mühüt olsun ki,onlar qayıtmaq istəsinlər. Amma məsələ yenə də maddi və s. faktorlara söykənir. Kimsə orada əlverişli müqavilə bağlayırsa, onu qınamaq və burada az məbləğlı işə məcbur etmək olmaz.
Arzu Qazıyeva: Bəziləri mübahisə edirlər ki, xaricdə təhsil gəncləri fərqli ideologiya sahibi edir. Buna münasibətiniz?
Hafiz Paşayev: Mən bu fikirlə razı deyiləm. Bəzən öz ölkəsində təhsil alan insanı daha tez başqa ölkəyönlü edirlər, nəinki xaricdə təhsil alan tələbəni. Əsl savad adamların dünyaya gözünü açır. Əsas şərt Azərbaycanlılıq hisslərinin qüvvətli olmasıdır. Vətənpərvərlik ruhunun aşılanması çox vacib məsələdir.
Mən özüm rus dilində təhsil almışam, amma xoşbəxtlikdən evimizdəki mühit elə idi ki, Azərbaycanın mədəniyyəti, tarixi, ədəbiyyatı bizə aşılanırdı. Bununla belə, indiyə qədər özümə qüsür bildiyim məsələlər var. Məktəbdə tayı-bərabəri olmayan Hacı Ələkbər Sabir, Cəlil Məmmədquluzadəni oxumamaq sizin bütün gələcək ömrünüzə təsir edir.
Vətənpərvər yetişmiş uşaqları hara göndərirsən, göndər, onlar geri qayıdacaqlar, qayıtmasalar da, Azərbaycan üçün çalışacaqlar. Ona görə o insanlara damğa qoymaqla, vəziyyəti daha da pisləşdiririk. Yaxşı təhsil almış ağıllı, zəkalı uşaqlara güvənmək lazımdır.
Sevinc Osmanqızı: Amerikanın dövlət təhsil proqramlarında təhsilin başa çatmasından sonra vətənə qayıtmaq mütləq şərtdir. [Təhsil naziri] Misir Mərdanovun isə sözlərindən isə belə çıxır ki, tələbələrimizin geri qayitması arzuolunandır, amma şərt deyil. Sizcə, dövlət vəsaitinin belə xərclənməsi nə nərəcədə ədalətlidir?
Hafiz Paşayev: Müəyyən şərtlər olmalıdır, sizinlə razıyam. Məsələn, Amerikada da bir universitetə daxil olursan, sonra maliyyə axtarmaq məcburiyyətində qalırsan, bankdan müəyyən vaxta götürdüyün krediti qaytarmaq şərti ilə bu vəsaiti alırsan və sonra oxuyursan. Burada da belə bir şərt olmalıdır – tələbə qayıtmadığı təqdirdə təhsilə xərclənən pulu qaytarmalıdır.
Sevinc Osmanqızı: Siz Amerikaya səfir təyin olunanda Azərbaycan yoxsul, tanınmayan, müharibə şəraitində olan bir ölkə idi. Azərbaycanın varlanması faktoru Amerika ilə münasibətlərə keyfiyyət baxımından necə təsir göstərir?
Hafiz Paşayev: Varlanmaq bir tərəfdən yaxşıdır. Digər tərəfdən isə, pul birdən çoxalırsa, bu, heç də yaxşı hal deyil.Yəni pulsuzluq bir problemdir, çox pulu xərcləmək isə digər problem. Ən yaxşı siyasətimiz o olardı ki, özümüzü pulsuz ölkə kimi göstərək. Əsas məsələ pulu rasional xərcləməkdir.
Arzu Qazıyeva: Sovet dövründə Azərbaycan uğrunda mübarizə həm də neft uğrunda gedən mübarizə idi, yəni bizə sahib olmaq neftə sahib olmaq demək idi. Bu gün bu mübarizənin mahiyyəti dəyişibmi?
Hafiz Paşayev: Biz necə deyə bilərik ki,Amerika bizə neftə görə maraq göstərir? Əslində rəqəmlər tamam başqa bir mənzərə yaradır. Amerikanın enerji balansında Azərbaycanın rolu heç də böyük və gözəçarpacaq qədər deyil. Azərbaycan bir gün ərzində 1 milyon barel neft ixrac edir, Amerika isə 80 milyon barel istehlak edir, yəni heç bir faiz də təşkil etmir. Özü də bizim neftimizin çox hissəsi Avropaya nəql olunur.
Beynəlxalq aləmdə mübarizə həmişə aparılır, əlbəttə, neftə görə maraq daha böyükdür. 2001-ci ildən sonra terrorizm məsələsi nefti də üstələdi. Mən o illər Amerikanın bizə marağını daha çox görürdüm. Biz o zaman terrorizmlə mübarizədə rolumuzu artırsaydıq, onlar üçün daha da maraqlı olardıq.
Sevinc Osmanqızı: 9/11 baş verəndə harada idiniz?
Hafiz Paşayev: Peruda, Amerika ölkələri təşkilatının Baş assambleyasının iclasında. Özü də məndən 5 metr kənarda o vaxtkı Dövlət Katibi Kolin Pauel əyləşmişdi. Bu xəbəri onun qulağına pıçıldayanda, mən görürüdüm, reaksiyası yaxşı yadımdadır.
İlhamə Qasımlı: Reaksiyası necə oldu?
Hafiz Paşayev: İlk dəfə xəbəri eşidəndə, elə bil tam fərqinə varmadı, yəni o dəhşətin təsviri onun simasında yox idi. O dərhal sözünü deyərək, iclası tərk etdi və təyyarə tapıb, geri döndü. Biz isə 3 gün təyyarə tapa bilmədik...
Sevinc Osmaqızı: O zaman Azərbaycan hadisəyə reaksiya verən ilk müsəlman ölkələri sırasında idi. O qərarın verilməsində Sizin hansı rolunuz olub?
Hafiz Paşayev: Mənim rolum olub, amma xahiş edirəm şişirtməyəsiniz. Səfirlikdə yiğışdıq, Prezidentə təklif yazdıq. Heydər Əliyev bu təklifi Təhlükəsizlik Şurasına çıxardı və [Xarici işlər naziri]Vilayət Quliyevə dedi ki, oxu. O zaman Vilayət Quliyev hadisəyə reaksiya verməkdə gecikmişdi. O oxudu və həmin bəyanat olduğu kimi də, göndərildi. O bəyanatdan sonra Amerikanın bizə münasibəti daha da artdı. O vaxt Prezidentin ABŞ səfirliyinə gedib, baş sağlığı verməsi çox böyk effekt yaratmışdı.
İlhamə Qasımlı: Sizin səfir təyin olunduğunuz 1992-ci il Azərbaycanda Heydər Əliyevin təqib olunduğu dövrə təsadüf edirdi. Bununla belə, qohumluq əlaqənizə baxmayaraq, Sizə ABŞ-da səfir kimi məsuliyyətli vəzifə həvalə olundu. Hansı faktor əsas rol oynadı ki, Əliyev faktorunu da üstələdi?
Hafiz Paşayev: Vallah mən öz həyatımda Heydər Əliyevlə qohumluğu heç vaxt hiss etməmişəm. Mən o vaxt Heydər Əliyevi heç görməmişdim də. Mircəlal faktorunu həyatımda daha çox hiss etmişəm. Mən bütün bunları “Bir səfirin manifesti” kitabımda da qeyd etmişəm.
Amerikaya getməyimin əsas səbəbi o olmuşdur ki, 1975-1976-cı illərdə Amerikada işləmişdim. Müstəqillik qazananda Elçibəyin istəyi o idi ki, bizim üçün önəmli olan Amerikaya sovet strukturunda işləməmiş, sovet bürokratiyası, KQB ilə əlaqəsi olmayan kadr göndərilsin. Və nəhayət, Tofiq Qasımov Xarici işlər naziri idi, o, vaxtilə bizim institutda işləmişdi. O mənə bu təklifi etdi. Mən də cavab olaraq, ona direktorumuz Həsən müəllimdən icazə istəməsini xahiş etdim. Sonra özüm də Həsən müəllimlə danışdım, o mənə ”səndən yaxşısı yoxdur, razılıq ver” dedi. Bu faktorlar həlledici rol oynadı.
1992-ci ilin dekabrında indiki H.Əliyev adına sarayda Xalq Cəbhəsinin qurultayı keçirilirdi. Mən də qonaq qismində dəvət olunmuşdum. Bir nəfər “cəbhəçi” çıxdı, hətta Tofiq Qasımovu da tənqid etdi, “necə olur ki, xaricə Heydər Əliyevin qohumunu göndərirsiniz” dedi. Ondan sonra qohumluğumuz barədə heç nə eşitməmişəm.
İlhamə Qasımlı: Bildiyimizə görə, Siz bir necə dəfə geri çağrilmaq istəmisiniz. Səbəb nə idi?
Hafiz Paşayev: Heydər Əliyev hakimiyyətə gələndə mən [Xarici işlər naziri]Həsən Həsənova məktub yazıb bildirdim ki, təzə Prezident gəlib, elə səfir də təzə olmalıdır, mən də bu vəzifədən getmək istəyirəm. Amma o zaman istəyimə reaksiya verən tapılmadı. Sonra öyrəndim ki, Heydər Əliyev mənim barəmdə “qoy qalsın, hələ işləsin” deyib. 1994 və ya 1995-ci ildə Azərbaycana gəlmişdim. [Heydər Əliyev] mənə dedi ki, get həmin qaydada işlə. 1997-ci ildə isə Amerikaya səfər etdikdən sonra xahiş etdim ki,məni buraxsın. Dedi ki, “görürəm bu illər ərzində çox işlər görmüsünüz, ələlxüsus 907 ilə bağlı işlər çox yaxşı gedir”...
Arzu Qazıyeva: 1975-1976 ci ildə sovet alimi kimi Amerikaya getmək üçün seçiləndə, filtrasiya sistemi necə idi? Öz üzərinizdə təzyiq hiss edirdinizmi?
Hafiz Paşayev: Hiss etmişəm, hətta açıq söhbətlər də olub. O vaxt Amerika ilə Sovet İttifaqı arasında alimlərin mübadiləsi barədə müqavilə var idi, onu
Niksonla Brejnev imzalamışdılar. 40 alim seçilmişdik. Partiya üzvü olmadığımı çıxmaq şərti ilə, o zamanki statusum, ailəli və 2 uşaq atası olmağım Amerikaya getməyim üçün əlverişli idi.
Yadımdadır, Amerikaya getməmişdən əvvəl KQB-dən gəlib bizi danışdırmışdılar. Ən məzəlisi isə, Moskvada o qədər sorğu-suala tutub, təzyiq göstərmişdilər ki, getmək fikrindən daşınmaq istəyirdim. Amma Vaşınqtona gələndə, Sovetin 24 il ərzində səfiri işləmiş məşhur Dobrıninlə görüşdük. Biz ilk günün gərginliyi içində idik. Yadımdadır, yaxınlaşdı alim heyətinə və zarafatla “Siz hələ sağsız, sizi hələ öldürməyiblər?” dedi. Təsəvvür edin, bu sözlə bütün gərginliyimizi yox etdi. Bizə ürək-dirək verdi. Çox maraqlı idi.
Sevda Güləhmədova:Bu gün Amerika digər ölkələrə öz demokratiya prinsiplərini aşılamağa çalışır. Bəs daxildən Amerika necə görünür? Orada bu iddiaya kölqə salan müşahidələriniz olubmu?
Hafiz Paşayev: Bilirsiniz, 2003-cü ildən sonra Buşun təkidlə demokratiya haqqında danışdığı dövrdə universitetlərdən birində çıxışım zamanı mənə elə buna bənzər bir sual vermişdilər. Cavab olaraq söylədim ki, Buş mənə Brejnevi xatırladır. Yadınızdadırsa, 60-cı illərin əvvəlində Sovet İttifaqında hökm sürən aclıq dövründən sonra 1973-1974-cü ildə sərmayə qoymadan, çox asanlıqla Tümen nefti ortaya gəldi. Bu, o vaxtlar üçün böyük pullar idi. O vaxt Brejnev ölkəni böhrandan çıxarmaq əvəzinə, Tümen neftindən gələn gəlirin hamısını silaha xərclədi. Sonra da Latın Amerikada, Afrikada olan ölkələrə yardım göstərməyə başladı.
Buşun “demokratiyanı yaymaq” siyasəti deyiləndə, Brejnev yadıma düşür. Əlbəttə, Amerikanın özü üçün demokratiya çox iş görür. Amerikanın daxili həyatı demokratiyanın üzərində qurulub. Bir problem çıxan kimi, demokratik mühüt o problemin qarşısını almaq və həll etmək üçün çox gözəl işləyir. Adamlar başlayırlar fikir mübadiləsi aparmağa, etiraz etməyə. Məsələn, indi iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi Amerika cəmiyyətində böyük müzakirələrə səbəb olub. Konqres bu məsələyə diqqət yetirir, dinləmələr keçirir və nəhayət, problem həll olunur. Amma başqa ölkələrə bunu tədbiq etmək düzgün deyil. Hər bir ölkədə demokratiya özü yetişməlidir.
İlhamə Qasımlı: Ermənistanda son hakimiyyət dəyişikliyi zamanı müdafiə naziri hakimiyyətə gələndə belə fikirlər səsləndi ki, Yerevan Qarabağ məsələsində daha aqressiv yanaşma nümayiş etdirəcək. Amma hələ ki daha loyal münasibət müşahidə olunmaqdadır. Məsələn, idmançımızın qələbəsi ilə bağlı Sarkisyanın Azərbaycan prezidentinin əlini sixması və s. Sizcə bu nə anlama gəlir, bəlkə, bu, tufanqabağı sakitlikdir?
n hakimiyyət dəyişikliyiə daha aqressiv yanaşmaş etdirəcək.
Hafiz Paşayev: Əslində mən heç bir dəyişiklik görmürəm. Rahat vəziyyətdə yaşayır, işğal edib və işğalı davam etdirir. Mən də onun yerində olsaydım, özümü sülhsevər, dinc, çox yumşaq bir siyasətçi kimi göstərərdim. Bilirsiz, Ermənistanın siyasətini ayrılıqda müstəqil dövlətin siyasəti kimi qəbul etmək olmaz . Mən, ümumiyyətlə, Ermənistanın bu cür addımlarına önəm verməzdim. Prezidentin əlini sıxmaq, bəlkə də, sırf PR məqsədi daşıyır.
Sevinc Osmaqızı: Son vaxtlar Türkiyə-Ermənistan dialoqu məsələsində canlanmada kənardan kiminsə əlini görürsünüz, yoxsa bu, içərdən gələn bir hərəkatdır?
Hafiz Paşayev: Onsuz da hər bir ölkənin daxilində müxtəlif maraqlara qulluq edən qruplar var. Ermənistanla sərhəd boyu olan türk biznesmenləri həmişə çalışıblar ki,imkanlar açılsın, onlar azad surətdə işlərini görsünlər. Ümumən, dünyada bir təmayül müşahidə olunmaqdadır ki, ölkələr arasında nə qədər xoş münasibətlər olsa, hamı üçün yaşı olar. Ona görə də, Amerika, xüsusən də, Konqresin məqsədi budur ki, Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlər yaxşılaşsın.
Sevinc Osmanqızı: Bu yaxınlarda Vaşınqtonda qondarma erməni soyqırımına memorial abidə ilə bağlı xəbər yayıldı. İlk ağla gələn odur ki, bunu Azərbaycan da edə bilərdi, imkanlarımız da var. Azərbaycanın zəngin ölkəyə çevrilməsi lobbiçilik səylərimizi müsbətə doğru dəyişib, yoxsa simpatiyanı pulla almaq çətindir?
Hafiz Paşayev: Pullla alınan simpatiya o qədər də dəyərli deyil.Biz Azərbaycanın reallıqlarını pulsuz da çatdıra bilərik. Düzdür, müəyyən dərəcədə pul gərəkdir, məsələn, mədəniyyətimizi orada nümaiş etdirmək üçün və s. Amma sırf lobbiçiliklə məşğul olmaq, mənə elə gəlir ki, lazım deyil. Bəli, pul artıb, amma işlərimiz də artıb.
O ki qaldı Ermənistanın soyqırım məsələsinə, bəli, hələ 7-8 il qabaq erməni lobbisi soyqırımı muzeyi açmaq məqsədi ilə keçmiş bankın binasını alıb. Onlar Vaşınqtonda Holokost muzeyinə bənzər bir şey etmək istəyirlər. Amma indiyə qədər bu işi başa çatdırmayıblar.
Bilirsiz, biz bunu təkrar etməklə heç nə əldə etməyəcəyik. 31 mart tarixinin Azərbaycanlıların soyqırımı günü kimi qəbul olunmasından 10 il keçir. Ondan əvvəl Azərbaycanın özündə o hadisələr barədə dolğun təsəvvür yox idi. Bu yaxınlarda Aydın Balayev bu hadisələr barədə balaca bir kitab yazıb, Moskvada çap olunub. Şəxsən mən özüm üçün bir neçə yeni maraqlı fakt öyrəndim. Dediyim odur ki, biz hələ özümüz tam olaraq, bu hadisələri öyrənməmişik və yaxşı olar ki, ilk öncə bu muzeyi burada yaradaq. Mən bunu təssüflə deyirəm.
Bir faktı da qeyd etmək istəyirəm. Həyat yoldaşımın anası şəxsən 1918-ci ildə o hadisələri yaşamış,12 yaşında ikən atası, Rus Dumasının üzvü Məmmədtağı Əliyev öldürülmüş, evləri, oradaki kitabxanaları yandırılmış, özü isə Şamaxıdan qovulmuşdur. O bizə o dəhşətli hadisələr haqqında heç nə danışmamışdı.1988-ci ildə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi başlayanda, gözü ilə gördüyü bütün dəhşətləri bizə anlatdı. Soruşanda ki,niyə indiyə qədər bu barədə bir söz belə deməmisiz, “istəmirdik siz nifrətlə yaşayasınız” dedi. Yəni biz beləyik. Erməni tərəfi isə, əksinə, bütün bunları uşaqlıqdan aşılayıb. Hansı yanaşmanın daha düzgün olduğunu tarix göstərəcək.
İlhamə Qasımlı: Sizcə, hansı yanaşma daha düzgündür?
Hafiz Paşayev: Əlbəttə ki, tam unutmaq olmaz, amma eyni zamanda müsbət emosiyalarla yaşamaq lazımdır. Daim nifrətlə yaşayanda, erməni xalqı kimi xəstə olursunuz.
Sevinc Osmanqızı: Hesab edirsinizmi ki, zaman bizim xeyrimizə işləyir?
Hafiz Paşayev: Bəli, uzun müddətdə bizim xeyrimizə işləyir.
Arzu Qazıyeva: Sizcə, Qarabağın taleyini öz aralarında maraqları toqquşan Minsk Qrupuna həvalə etmək cəfəngiyyat deyilmi?
Hafiz Paşayev: Məsələ ondadır ki, bu qurum üçün alternativ yoxdur. Danışıqlar olmasa, nəyin əsasında siyasət aparasan? O zaman həmsədrlər müəyyənləşəndə, çətinliklər oldu. Reallıq belədir ki, 3 həmsədrin təmsil etdiyi ölkələrdə erməni lobbisi güclüdür. Onların rəhbərləri də bu təsiri nəzərə almaya bilməzlər. Sadəcə, məsələnin həllini tək bu qurumdan gözləməməliyik, digər imkanlarımızdan daha effektiv istifadə etməliyik. Məsələn, maliyyə imkanlarımızı təhsilə yönəltməliyik.
İlhamə Qasımlı: Rusiyanın Gürcustana qarşı siyasəti ilə Amerikanın İraqla bağlı siyasəti arasında oxşarlıq görürsünüzmü?
Hafiz Paşayev: Müəyyən dərəcədə oxşarlıq var. Amerikanın etdiyi Buşun mövqeyini ölkə daxilində o qədər də möhkəmlətməyib. Amerikada növbəti hakimiyyət o səhvi təkrarlamayacaq. Amma reallıq reallıq olaraq qalır. Biz bu reallıqlar şəraitində bir ölkə kimi öz siyasətimizi qurmalıyıq. Diplomatiyanın əsas vəzifələrindən biri budur.
Arzu Qazıyeva: Azərbaycanın gələcəyi üçün hansı işləri görmək istərdiniz? Sakit bir şəraitdə
